Roma imparatoru büyük Iskender firatin iki yakasinda tahta dubalar üzerinde bir köprü kurdurdu. Bu nedenle "Zeugma" mana olarak köprü veya geçis anlamina gelir. Daha sonra Roma imparatoru büyük Iskenderin komutanlarindan Seleucos 1.Nikator (M.Ö.312-281), Seleucos imparatorlugunun kurucusu olup firatin bu noktasinda karisi Apama adina dogu yakasinda Apemeia Euphrates (Tilmusa köyü), bati yakasinda ise kendi adina, Seleukeia Euphrates (Belkiz köyü) adlarinda iki yerlesim yeri kurdurdu. Justinian ise sehrin etrafina duvarlar yaptirarak kuvvetlendirdi M.Ö.1. yüzyilda bölgeye egemen olan Kommagene Kralligi (M.Ö 162) yilinda Seleucos (Selefki) imparatorluguna bas kaldirarak bagimsizligini kazanmistir. Zeugma daha sonra Kommanege kralliginin dört büyük sehrinden birisi olmustur ve en parlak dönemini yasamistir. Her iki sehirde geçis noktasinda oldugu için bu yüzyildan itibaren Zeugma ismi yaygin olarak kullanilmaya baslanilmistir. Bölgenin Roma hakimiyetine girmesinden sonra Anadolu kökenli askerlerden olustugu için 4. Iskit lejyonu adini alan askeri garnizon burada yerlestiginden, Zeugmanin önemi çok daha artmistir. Yüzyillarca Zeugma Roma imparatorlugunun üst düzey komutanlarina ve ailelerine ev sahipligi yapmistir. Burada zengin bir kültürel hayat yasanmasina sebep olmuslardir. Askeriyenin yanisira ipek yolu üzerinde olmasindan dolayi, çok hareketli bir ticaret sehri olmustur. M.S. 250 li yillarda Sasani'ler tarafindan istila edildigi ve bölgenin o yillarda büyük bir yangin geçirdigi, yapilan kazilardan anlasilmaktadir. SINIRLARI : Kilikya, Kapadokya ve Kuzey Suriye arasinda kalan bölgedir. Romalilar, Kommagene Kralligini ortadan kaldirarak bu bölgeye hakim olmuslardir. 2300 yillik tarihi geçmisi bulunan Zeugma antik kenti 6000 ve 7000 dönümlük araziye kurulmustur(Ancak 10'da 1'i gün yüzüne çikarilmistir). Akropol'den (eski Yunan sitelerinde yüksekte insa edilen ve içinde bir saray ile tapinaklar bulunan müstahkem mevki) Firat Nehri'ne dogru inen yamaçlarda yer alan sehir tarihi boyunca bir savas,bir deprem ve bir de yangin geçirmistir. Teknelerden yapilmis köprüsü çok islek olmakta Antakya(Antiokheia) ile Urfa(Edassa) arasinda ulasim , bu köprü sayesinde gerçeklesmekteydi.Burasi daha çok Amanos ve Toroslar üzerinden Güney Mezopotamya'ya kereste tasiyanlarin geçis bölgesi olarakkullanilmistir.Anadolu ve Mezopotamya arasindaki önemli konaklama yeri olarak hizmet vermistir. 7.yüzyilda sehir tahrip edilmistir. Yapilan kazilarda Helenistik,Roma ve Bizans dönemlerine ait kalintilar bulunmustur.Roma dönemine ait olan ve Roma yönetiminin arsivi oldugu anlasilan mühür baskilar(BULLA) bulunmustur.Bugünkü resmi kirmizi mühürlerin görevlerini üstlenen bu mühürler,Roma tarihine isik tutmasi açisindan son derece önemlidir. Nisan 2000 tarihinden itibaren su tutmaya baslayan Birecik Baraji sulari altinda kalacak olan kentte,birçok tarihi eser yaninda dört de villa bulunmustur.Bunlardan Romali zengine ait olan bir villanin misafir odasi tabaninda Dionysos'un (eski Yunanistan'da sarap ve bag tanrisi) dügün sahnesinin islendigi sanat degeri çok yüksek mozaikler çikarilmistir Kurtarma kazisi sirasinda gün isigina çikarilan büyük villayi tüm güzelligiyle 100.Yil Atatürk Kültür Parki'nda sergilenmesi bekleniyor.Diger villalar ise yeni kurulan Belkis Köyü'ne tasinip orada sergilenecek. Ayrica çikarilan heykeller ve kabartmalar Gaziantep Arkeoloji Müzesinde Belkis(ZEUGMA)salonunda sergilenmektedir.Sergilenen bu heykellerin tamamina yakini mezarlardan çikarilmis olup,ölen kisileri temsil etmektedir. Son olarak, yapilan çalismalar göstermistirki; kazilar sürdükçe(öyle diliyoruz) Nizip'imizin çok büyük bir tarihi zenginligi gün yüzüne çikacaktir.Böylece Nizip çok büyük bir turizm potansiyeline sahip olacaktir.Bölge turizminin canlanmasinda büyükkatki saglayacagindan süphemiz yoktur.
KAYNAKLAR:B.Lewis,"The Middle East",London 1995
Hürriyet Gazetesi Arsivi
Meydan Larousse
J.N.Postgate,"The First Empires"Oxford 1977
hazirlayan : MUSTAFA ÇETIN
Ankara Tip Fakültesi 2.Sinif Ögrencisi